* *

Ryszard Dziewulski

* *

Zanim zaczniemy o czymś mówić należy wyjaśnić O CZYM tak naprawdę mówimy. Pytanie elementarne – bez względu na to czego dotyczy – brzmi zawsze tak samo: CO TO JEST? Zwrot ‘CO TO JEST’ – jest pytaniem o definicję.

CO TO JEST LOGIKA?

Standardowa, podręcznikowa odpowiedź na to pytanie brzmi:

„LOGIKA jest nauką o poprawnym wnioskowaniu/rozumowaniu. Poprawne rozumowanie/wnioskowanie to takie, które podczas przekształceń językowych – od przesłanek do wniosku – zachowuje prawdę.”

Definicja ta jest błędna, gdyż nie podaje istoty przedmiotu symbolizowanego wyrazem ‘LOGIKA’ w elementarnym znaczeniu tego wyrazu. Aby to udowodnić, przywołam ustalenia Kazimierza Ajdukiewicza z książki ‘Zarys logiki’ (str. 29-47 – rozdz. I. §7 ‘Definicja’); będą one stanowić wstęp niniejszego opracowania (wyróżniony kolorem zielonym).

Przypomnijmy standardową, powszechnie stosowaną definicję logiki:

„LOGIKA jest nauką o poprawnym wnioskowaniu/rozumowaniu.
Poprawne rozumowanie/wnioskowanie to takie, które podczas
przekształceń językowych – od przesłanek do wniosku – zachowuje prawdę.”

Definicja ta:
A. Nie jest adekwatna (jest za ciasna), ponieważ:
B. Nie uwzględnia chwiejności znaczeń wyrazu LOGIKA, przez co:
C. Nie jest twierdzeniem realnym odsłaniającym istotę definiowanego przedmiotu dla jego elementarnego, podstawowego znaczenia, a jedynie:
D. Jest twierdzeniem definicyjnym (tautologicznym) dotyczącym drugiego i trzeciego ze znaczeń, będących mniej istotnymi od znaczenia elementarnego.

Wyraz ‘LOGIKA’ jest wyrazem o znaczeniu chwiejnym (czyli takim, który ma więcej niż jedno znaczenie). W naszym przypadku ma on (co najmniej) trzy znaczenia, co oznacza, że mamy do czynienia z czterema różnymi elementami:

Elementem pierwszym jest sam wyraz ‘LOGIKA’ – (symbol / słowo / znak / oznaczenie) którym się posługujemy, aby nazwać = symbolizować trzy pozostałe elementy, czyli trzy znaczenia tego wyrazu:

1-wsze znaczenie: fenomen, o którego istotę pytamy
2-gie znaczenie: nazwa nauki, która powstała za przyczyną tego fenomenu
3-cie znaczenie: zakres zainteresowań tej nauki.

Mówiąc ‘LOGIKA jest nauką’ (’LOGIKA jest to nauka’) stwierdzamy, że istnieje nauka, na oznaczenie (nazwanie) której używamy wyrazu ‘LOGIKA’ (’LOGIKA jest to nazwa pewnej nauki’). Jest to definicja w stylizacji semantycznej (językowej), gdyż dotyczy wyrazu, a nie przedmiotu nim symbolizowanego.

Mówiąc ‘LOGIKA jest nauką o poprawnym wnioskowaniu/rozumowaniu’ – tylko pozornie formułujemy definicję klasyczną LOGIKI. Tu właśnie mamy do czynienia z chwiejnością i myleniem znaczeń 2-giego i 3-ciego z 1-wszym.

Jedynie na pozór ‘LOGIKA’ jest tu członem definiowanym w znaczeniu 1-wszym (fenomen; przedmiot), a człon definiujący ’nauka o poprawnym wnioskowaniu’ – na pozór jest definicją realną istoty tego przedmiotu (tj. definicją o budowie klasycznej, gdzie ‘nauka’ byłaby rodzajem, a ‘poprawne wnioskowanie’ – różnicą gatunkową).

Tymczasem wciąż pozostajemy na gruncie stylizacji semantycznej, gdyż – jak sami to kiedyś arbitralnie ustaliliśmy w ustanowieniu terminologicznym: ’LOGIKA jest to nazwa pewnej nauki’ – i tylko w tym znaczeniu (znaczeniu 2-gim) używamy w powyższej definicji symbolu ‘LOGIKA’.

Tak naprawdę mamy tu do czynienia jedynie z twierdzeniem definicyjnym dotyczącym pewnej nauki. Zakres zainteresowań tej nauki, a więc to, czym ta nauka się zajmuje (poprawność wnioskowania) – jest również arbitralnym oświadczeniem naszej woli. Oznacza to, że po obu stronach równania mamy dwa człony definicji, które wzajemnie znajdują swoją całkowitą gwarancję prawdziwości w naszych ustaleniach terminologicznych. Jest to więc tautologia.

Ostatecznie:
Definicja ‘LOGIKA jest nauką o poprawnym wnioskowaniu/rozumowaniu’ – w swym precyzyjnym zapisie brzmi następująco:

‘Nauka, którą nazywamy wyrazem ‘LOGIKA’ – jest nauką o poprawnym wnioskowaniu/rozumowaniu’.

Powyższa tautologią definicyjna jest syntetyczną definicją realną, której przedmiotem jest pewna nauka (znaczenie 2-gie: ‘LOGIKA” jest to nazwa pewnej nauki.) a członem definiującym zakres jej zainteresowań (znaczenie 3-cie: ‘LOGIKA’ jest to poprawne wnioskowanie.).

Definicje syntetyczne mają nas chronić przed chwiejnością znaczeń, jednak nie uchronią nas przed myleniem znaczeń, jeśli dla każdego ze znaczeń nie sformułujemy odrębnej definicji. Wciąż bowiem nie wiemy jaka jest definicja pierwszego ze znaczeń – definicja fenomenu, który nazywamy ‘LOGIKĄ’ – tego, który stał się przyczyną powołania pewnej nauki.

Druga część podręcznikowej definicji brzmi:

„Poprawne rozumowanie/wnioskowanie to takie, które podczas
przekształceń językowych – od przesłanek do wniosku – zachowuje prawdę.”

Jest to realna definicja wyrażenia ‘poprawność wnioskowania’, która ma wyjaśniać w jakim znaczeniu użyliśmy tego wyrażenia w definicji nauki o nazwie ‘LOGIKA’; definicja ta jest uzupełnieniem (doprecyzowaniem) definicji tej nauki.
‘Poprawność wnioskowania’ (podobnie jak sformułowanie ‘młody człowiek’) jest wyrażeniem zwyczajowym, a przedmioty symbolizowane takimi wyrażeniami często wymagają ustalenia jednoznacznej charakterystyki poprzez ustanowienia regulujące.
Jeśli wbudujemy powyższe ustanowienie regulujące dotyczące wyrażenia ‘poprawność wnioskowania’ w brzmienie definicji nauki otrzymamy:

‘Nauka, którą nazywamy wyrazem ‘LOGIKA’ – jest nauką o takim wnioskowaniu,
które zachowuje prawdę podczas przekształceń językowych od przesłanek do wniosku.’

Wyrażenia ‘wnioskowanie’, prawda’, ‘zachowywanie prawdy’, ‘przekształcenia językowe’, przesłanki’ i ‘wniosek’ – są nazwami przedmiotów stanowiących korpus narzędzi stosowanych przez naukę zwaną ‘LOGIKA’; właśnie z tego powodu, nieprzypadkowo, znalazły swoje miejsce w jej definicji.

Można by wnioskować, że skoro nauka, która powstała wyłącznie za przyczyną fenomenu o nazwie ‘LOGIKA’ (i która przejęła od niego nazwę) posiada swój przedmiot badań – to przedmiotem jej badań jest właśnie ów fenomen. Wtedy znaczenie 3-cie byłoby tożsame ze znaczeniem 1-wszym, tym elementarnym, a więc najgłębszą istotą fenomenu który mamy na myśli pytając: CO TO JEST LOGIKA?

Sformułowanie: ’LOGIKA jest to poprawne wnioskowanie’ nie wzbudza w nas sprzeciwu, gdyż jest to 3-cie, poprawne, znaczenie wyrazu ‘LOGIKA’ – znaczenie, które sami wybraliśmy oświadczeniem naszej woli, na zasadzie:

‘Przedmiotem badań nauki, którą nazywamy wyrazem ‘LOGIKA’ – jest poprawne wnioskowanie,
dlatego wyrazem ‘LOGIKA’ nazywać też będziemy poprawne wnioskowanie’.

Zakładanie, że fenomen o nazwie ‘LOGIKA’ jest tożsamy z przedmiotem badań nauki o nazwie ’LOGIKA’ – byłoby jednak myleniem znaczeń, gdyż definicja realna fenomenu nie może być twierdzeniem definicyjnym (nie wymagającym żadnego uzasadnienia). Musi być twierdzeniem rzeczowym UZASADNIONYM, a więc takim, które odwołuje się do jakiegoś doświadczenia.

Z drugiej strony, nie wydaje się możliwym, abyśmy – powołując do życia naukę i definiując jej przedmiot dociekań – całkowicie ominęli fenomen, który stał się przyczyną jej powstania. Istota tego fenomenu musi więc tkwić gdzieś w naszych ustanowieniach.

Poszukajmy różnicy pomiędzy istotą nauki i istotą fenomenu, zestawiając ze sobą następujące sformułowania:

wnioskowanie poprawne / wnioskowanie niepoprawne
wnioskowanie logiczne / wnioskowanie nielogiczne

Analiza powyższych wyrażeń nie tylko przybliża nas do zdefiniowania istoty fenomenu, a więc elementarnego znaczenia wyrazu ‘LOGIKA’ ale też skłania do nieznacznej modyfikacji definicji nauki o nazwie ‘LOGIKA’. Powinna ona brzmieć:

‘LOGIKA’ jest to nauka o poprawności wnioskowania.

Skoro bowiem wnioskowanie/rozumowanie może być i poprawne i niepoprawne, nie może istnieć nauka zajmująca się tylko jednym z nich. Istota nauki o wnioskowaniu musi mieć związek z oceną jego jakości; znaczenie wyrazu ‘poprawność’ wzbogaca definicję o element oceny jakości wnioskowania.

Jeśli cztery zestawione wcześniej wyrażenia zredukujemy o słowo ‘wnioskowanie’ (a więc o to, co ma związek jedynie z nauką o nazwie ‘LOGIKA’) – pozostanie sam fenomen, którego definicji poszukujemy.

poprawne/niepoprawne
logiczne/nielogiczne

Wyrażenia ‘logiczne’ używamy w znaczeniu ‘poprawne’, a ‘nielogiczne’ – w znaczeniu ‘niepoprawne’. Istota fenomenu logiki musi więc kryć się gdzieś w definicji poprawności. Jest to zgodne z ustaleniami Ajdukiewicza, który podkreślał, że niektóre, trudne do zdefiniowania pojęcia – „uwikłane są” niekiedy w całe zwroty, stanowiące wtedy tzw. definicje kontekstowe.

Przypomnijmy definicję poprawności wnioskowania:

„Poprawne rozumowanie/wnioskowanie to takie, które
podczas przekształceń językowych – od przesłanek do wniosku – zachowuje prawdę.”

I zredukujmy o elementy dotyczące wnioskowania, pozostawiając istotę:

„Poprawne (…) to takie, które (…) zachowuje prawdę.”

Skoro ‘poprawne’ ma dla nas to samo (adekwatne) znaczenie, co ‘logiczne’, więc i:

Logiczne to takie, które zachowuje prawdę. Stąd:

’LOGIKA’ jest to zachowywanie prawdy

Jest to definicja fenomenu, czyli symbolu ‘LOGIKA’ w jego elementarnym znaczeniu.

Podsumujmy:
Wyraz ‘LOGIKA’ symbolizuje trzy znaczenia:

1-wsze znaczenie: fenomen, o który pytamy w zapytaniu elementarnym: CO TO JEST LOGIKA?
Definicja znaczenia 1-wszego:

‘LOGIKA’ jest to zachowywanie prawdy.

2-gie znaczenie: nazwa nauki, która bada ten fenomen.
Definicja znaczenia 2-giego:

’LOGIKA’ jest to nazwa pewnej nauki.

3-cie znaczenie: zakres zainteresowania nauki o nazwie ‘LOGIKA’.
Definicja znaczenia 3-ciego:

’LOGIKA’ jest to poprawne wnioskowanie.

Na koniec: kontekstowa definicja zakresu zainteresowania nauki o nazwie ‘LOGIKA’, będąca zwrotem, w którym uwikłane jest znaczenie elementarne wyrazu ‘LOGIKA’:

NAUKA o nazwie ‘logika’ jest nauką o poprawności wnioskowania;
przedmiotem jej badań jest ocena tego, czy wnioskowanie zachowuje prawdę.

* *

Powiedzieliśmy, że definicja realna fenomenu musi być twierdzeniem rzeczowym uzasadnionym, którego jednoznaczna charakterystyka odwołuje się do jakiegoś doświadczenia. Nie musi mieć ono charakteru opisowego, jednak istotność poruszanego tematu uprawnia do rozbudowanej formuły uzasadnienia.

Wyraz ‘LOGIKA’ pochodzi od greckiego ‘LOGOS’, używanego nie tylko w znaczeniu słowo, ale też w znaczeniach zasada, rozum, rozumność, prawo, sąd, proporcja; symbolizowało więc różne przejawy uporządkowania.

Wyrazu ‘LOGOS’ w wymiarze ontologicznym po raz pierwszy użył Heraklit z Efezu (~ 540-480 p.n.e.), nazywając nim Arche. Według Heraklita ‘LOGOS’ jest to Zasada Nadrzędna Świata, nadająca mu porządek: Cokolwiek się dzieje – dzieje się według ‘LOGOS’, a więc zgodnie z Rozumnością Świata.

Relacją łączącą ‘LOGIKĘ’ (w jej znaczeniu elementarnym) i ‘LOGOS’ (rozumiany jako porządek świata) jest PRAWDA. Jeśli ‘prawdę’ zdefiniujemy klasycznie, a więc jako ‘zgodność idei z rzeczywistością’, to definicja ‘LOGIKI’ brzmi:

‘LOGIKA’ jest to zachowywanie zgodności idei z rzeczywistością.

Pojęcie ‘rzeczywistość’ współcześni filozofowie utożsamiają z pojęciem oznaczanym wyrażeniem ‘świat zewnętrzny’ – dla odróżnienia go od ‘świata wewnętrznego’ czyli ‘świata idei’ (‘świata pojęć’). Świat zewnętrzny jest uporządkowany według zasad, na które nie mamy wpływu – tych właśnie, które Heraklit nazwał rozumnością świata: ‘LOGOS’. Świat idei jest światem, któremu porządek nadajemy (lub nie nadajemy) – my sami.

Zgodność, o której mowa w definicji PRAWDY odnosi się do dwóch porządków: porządku świata zewnętrznego i porządku świata naszych idei. ‘LOGIKA’ (zachowywanie prawdy) stoi na straży zgodności obu porządków.

Umysł i język służą nam nie tylko do porozumiewania się pomiędzy sobą, ale – być może przede wszystkim – do porozumiewania się ze światem zewnętrznym.

Chcąc skutecznie funkcjonować w świecie zewnętrznym musimy w jakiś sposób kopiować zasady w nim panujące (‘LOGOS’) i wbudowywać je w struktury naszego umysłu, w tym – w korpus naszego języka. W naszym umyśle i języku istnieje więc pewien wzorzec reguł świata, pewien algorytm, dzięki któremu jesteśmy w stanie „rozumieć” porządek świata zewnętrznego.

Wnioskowanie/rozumowanie jest właśnie symulowaniem ‘LOGOS’; jeśli symulujemy wiernie – mówimy o rozumowaniu poprawnym, a więc LOGICZNYM, czyli zachowującym zgodność porządków obu światów.

Na zakończenie:

Nauka o nazwie ‘LOGIKA’ – zgodnie ze swoją definicją – odnosi się jedynie do wnioskowania/rozumowania w znaczeniu ‘przekształceń językowych’. Jednakże… wnioskowaniom ‘pozajęzykowym’ nie możemy przecież odmówić zachowywania zgodności z porządkiem świata zewnętrznego.

Odskakując odruchowo na widok spadającej czapy śniegu, grając w ping-ponga czy kopiąc piłkę tak, by ‘rogalem’ wpadła do bramki, czy też improwizując jazzowo – nie dokonujemy przekształceń językowych. Mimo to, decyzje podejmowane w ułamkach sekund bywają skuteczne, a więc zgodne z porządkiem świata zewnętrznego – czyli logiczne.

Sądzę, że ‘LOGIKA’ – rozumiana jako nauka – nie powinna ograniczać zakresu swego zainteresowania jedynie do przekształceń językowych.

**************************************
18 stycznia 2023 /Ryszard Dziewulski/